Ortodoncja jest nauką o rozpoznawaniu i leczeniu wad zgryzu oraz o ich profilaktyce. Wady zgryzu obejmują wszelkie odchylenia w budowie i czynności systemu ustno-twarzowego. Wady zgryzu możemy podzielić na wrodzone i nabyte. Do pierwszych zaliczamy: nadliczbowość zębów, hipodoncję (brak zawiązków), wadliwe ustawienie zębów, szparowatość i inne. Powstają one w życiu prenatalnym. W tym artykule zajmiemy się drugą grupą wad zgryzu.

Najczęściej występującymi wadami nabytymi są: stłoczenia zębów, zgryzy otwarte, zwężenie szczęki, zgryz krzyżowy, tyłozgryz i inne. Można im łatwo zapobiec poprzez wczesną profilaktykę, a ich szybkie wykrycie pozwala na zastosowanie prostych metod leczenia. Ich podstawową przyczyną jest próchnica zębów mlecznych. Przedwczesna utrata trzonowców mlecznych prowadzi do utrudnionego wyżynania zębów stałych. Ząb pierwszy trzonowy, zwany potocznie szóstką, przemieszcza się doprzednio nie pozostawiając wystarczającego miejsca dla przedtrzonwców i kła. Niestety bardzo często spotyka się rozległą próchnicę szóstek. Ich utrata, natomiast, z reguły prowadzi do zaburzeń rozwoju narządu żucia, gdyż stanowią one tzw. "klucz zgryzowy" dla prawidłowego ustawienia się wszystkich zębów stałych.

Kolejną często spotykaną przyczyną wad zgryzu jest nieprawidłowe żucie. Należy bowiem pamiętać, że mięśnie zasadniczo wpływają na kształt i wielkość żuchwy. Natomiast dzieci leniwie żujące mają skłonność do oddychania przez usta, co prowadzi do zwężenia dolnego łuku zębowego i stłoczeń w przednim odcinku żuchwy. Przyczyny leniwego żucia przez dzieci mogą tkwić w przedłużonym karmieniu piersią i karmieniu miękkim, często zmiksowanym, półpłynnym pożywieniem w czasie, gdy już posiadają zęby mleczne przystosowane do rozdrabniania pokarmów stałych.

Inną przyczyną wad zgryzu jest, już wcześniej wspomniane, nieprawidłowe oddychanie przez usta. Ma ono wpływ nie tylko na rozwój w układzie ustno-twarzowym, ale także na ogólne zdrowie dziecka. Oddychanie przez usta zwiększa podatność na próchnicę, a ponadto prowadzi do wysuszania błony śluzowej warg, jamy ustnej, gardła i oskrzeli. Dlatego też, u dzieci oddychających przez usta występuje zwiększona tendencja do zachorowań na zapalenie migdałków i oskrzeli. Przy otwartych ustach rozwija się nierównowaga mięśni okalających usta, mięśni policzków, co powoduje opadanie języka. Opadanie języka z kolei wywołuje charakterystyczne objawy jak: zwężone szczęki, wysokie i wąskie podniebienie, zgryz krzyżowy. Najczęstszą przyczyną nieprawidłowego oddychania jest niedrożność nosa, długotrwałe katary i przerost migdałków podniebiennych. Dlatego tak ważne jest, aby wpoić dziecku nawyk oczyszczania nosa. Pozornie wydaje się to być bardzo prostym zabiegiem, lecz dla maluchów bywa trudnym wyczynem. Czysta chusteczka dziecka może zdradzać fakt, że nie robi ono z niej właściwego pożytku.
Na chwilę zatrzymajmy się jeszcze na złych nawykach dzieci niosących za sobą szereg zaburzeń zgryzowych. Wśród nich wyliczyć należy: ssanie palca, ssanie smoczka, nagryzanie wargi, policzków i języka. Prowadzą one do takich wad jak: zgryz otwarty, przodozgryz, zgryz krzyżowy, protruzja siekaczy górnych, retruzja siekaczy dolnych i innych. Zwalczanie nawyków nie jest łatwe, ale bardzo istotne. W przypadku ssania stosować można zakładanie rękawiczek, usztywnianie łokci, smarowanie palca gorzkimi substancjami. Trudniej poradzić sobie z nagryzaniem warg czy policzków. W takiej sytuacji można zastosować płytkę przedsionkową. Jest to najprostszy aparat ortodontyczny likwidujący nawyk nagryzania, a także pozwalający na oddychanie przez nos. Płytka stosowana według wskazań często wystarcza by przywrócić prawidłowy zgryz.

Niestety złe nawyki często mają podłoże psychogenne. Obserwuje się je dużo częściej wśród dzieci z domów dziecka, z rodzin rozbitych, a także w żłobkach. Samo leczenie ortodontyczne nierzadko nie wystarcza by dziecko wyzbyło się złych nawyków. Dziecko powinno więc być świadome swoich nawyków, należy mu zatem pokazać ich skutki i zachęcić do ich zaniechania. W przypadku zauważenia nawyku należy dziecko zabawić, wciągnąć w gry ruchowe, malowanie, rysowanie czy śpiewanie. Ważnym zadaniem opiekunów jest również umiejętność uspokojenia dziecka, natomiast w żadnym wypadku nie wolno go ośmieszać czy zawstydzać. Nawyk ssania jest czynnością przetrwałą z okresu niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa. Po ukończeniu trzeciego roku życia jest on jednak uważany za szkodliwy, natomiast po szóstym roku życia uważany za zjawisko patologiczne, będące objawem konfliktu psychicznego. Należy także pamiętać, że karmienie piersią jest nie tylko zaspokojeniem głodu, a także zaspokojeniem odruchu ssania. Czynność mięśniowa podczas karmienia butelką jest mniejsza niż przy karmieniu piersią, dlatego często długotrwały odruch ssania objawia się u dzieci nie karmionych piersią.

Podsumowując:
O zęby mleczne należy dbać tak jak o zęby stałe. Trzeba je leczyć! Dzieci wykazujące nieprawidłowe oddychanie, żucie czy złe nawyki wymagają szczególnej uwagi i reedukacji.

Lek. stom. Renata Kaczorowska